چکیده

اصطلاح  LASER  مخفف عبارت «Light Amplification by the Stimulated Emission of Radiation»  به معنای «تقویت نور از طریق گسیل القایی تابش» است.
از زمان نخستین کاربرد لیزر در دندانپزشکی توسط میامان در سال 1960، این فناوری در زمینه‌های گوناگون بافت سخت و نرم مورد استفاده قرار گرفته است. در دو دهه اخیر، پژوهش‌های گسترده‌ای در زمینه کاربرد لیزر انجام شده است.

در حوزه بافت سخت، لیزر برای پیشگیری از پوسیدگی، سفید کردن دندان‌ها، برداشت مواد ترمیمی و سخت شدن آن‌ها، آماده‌سازی حفره دندانی، درمان حساسیت عاجی، تعدیل رشد و همچنین در اهداف تشخیصی به کار می‌رود.
در حوزه بافت نرم نیز لیزر در بهبود زخم‌ها، برداشت بافت‌های هایپرپلاستیک، نمایان کردن دندان‌های نهفته یا نیمه‌روییده، درمان‌های فوتودینامیک در بدخیمی‌ها و تحریک ضایعات هرپسی استفاده می‌شود.

به‌کارگیری لیزر ثابت کرده است که ابزاری مؤثر برای افزایش کارایی، دقت، سهولت، کاهش هزینه‌ها و بهبود راحتی درمان‌های دندانپزشکی به شمار می‌آید.

لیزر دایود با ارائه برش‌های دقیق در بافت نرم همراه با خونریزی و درد کمتر، و نیز به دلیل هزینه پایین‌تر و سهولت در نگهداری، نسبت به سایر لیزرها مزیت قابل‌توجهی دارد.

کلیدواژه‌ها: کاربردهای دندانپزشکی، لیزرها، تحریک نوری،لیزر دایود

مقدمه

ورود لیزر به دندانپزشکی در دهه 1960 توسط میامان [1]، سرآغاز تحقیقات پیوسته‌ای در زمینه کاربردهای متنوع لیزر در درمان‌های دندانپزشکی شد. در این حوزه دو رویکرد اصلی وجود دارد:

از یک سو، لیزرهای سخت مانند دی‌اکسید کربن (CO2)، نئودیمیوم: ایتریوم-آلومینیوم-گارنت (Nd:YAG) و Er:YAG که هم در بافت سخت و هم در بافت نرم کاربرد دارند، اما به دلیل هزینه بالا و احتمال ایجاد آسیب حرارتی به پالپ دندان دارای محدودیت‌هایی هستند [2،3].

از سوی دیگر، لیزرهای سرد یا نرم که بر پایه دستگاه‌های دیودی نیمه‌رسانا ساخته می‌شوند، ابزاری فشرده، کم‌هزینه و عمدتاً برای کاربردهای درمانی استفاده می‌شوند. این دسته از لیزرها به طور کلی با عنوان لیزر درمانی با شدت پایین (LLLT) یا بیواستیمولاسیون (biostimulation)  شناخته می‌شوند [4].

به دلیل سهولت، کارایی، دقت، راحتی و مقرون‌به‌صرفه بودن در مقایسه با روش‌های مرسوم، لیزرها برای طیف گسترده‌ای از درمان‌ها در دندانپزشکی توصیه می‌شوند [5-8]. هدف این مرور، تمرکز بر کاربردهای لیزر در بافت سخت و نرم در دندانپزشکی است.

تاریخچه

در سال 1917، آلبرت انیشتین [9] با ارائه نظریه‌ای درباره تقویت نوری که می‌تواند منجر به گسیل القایی یک فرکانس واحد شود (stimulated emission)، بنیان اختراع لیزر و پیش‌نمونه آن، یعنی «میزر» (Maser)، را پایه‌گذاری کرد.

اصطلاح LASER که مخفف عبارت «Light Amplification by the Stimulated Emission of Radiation» است، نخستین بار در سال 1959 توسط گوردون گولد، دانشجوی تحصیلات تکمیلی دانشگاه کلمبیا، در یک مقاله به عموم معرفی شد [10].

تئودور میامان در آزمایشگاه‌های تحقیقاتی هیوز در مالیبو، کالیفرنیا، نخستین لیزر عملی را با استفاده از مخلوطی از هلیوم و نئون ساخت [1]. در سال 1961، لیزری از کریستال‌های ایتریوم-آلومینیوم-گارنت که با 1 تا 3 درصد نئودیمیم (Nd:YAG) تقویت شده بود، توسعه یافت [10].

در سال 1962، لیزر آرگون ساخته شد و یک سال بعد، در 1963، لیزر یاقوت (Ruby Laser) به عنوان نخستین لیزر پزشکی برای انعقاد ضایعات شبکیه مورد استفاده قرار گرفت [10]. در سال 1964، پاتل در آزمایشگاه‌های بل، لیزر دی‌اکسید کربن (CO2) را توسعه داد [10].

امروزه، لیزرهای دیودی به‌طور گسترده در حوزه دندانپزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

انواع لیزر

لیزرهایی که در دندانپزشکی به کار می‌روند را می‌توان به روش‌های مختلفی دسته‌بندی کرد:

• بر اساس محیط لیزری مورد استفاده، مانند لیزرهای گازی و جامد؛
• بر اساس کاربرد بافتی، شامل لیزرهای بافت سخت و بافت نرم؛
• بر اساس محدوده طول موج [شکل 1]؛
• و البته بر اساس میزان خطرات احتمالی مرتبط با کاربرد لیزر.

لیزر دی‌اکسید کربن (CO₂ Laser)

لیزر CO₂ به دلیل طول موجی که دارد، تمایل بسیار بالایی به جذب در آب نشان می‌دهد. همین ویژگی موجب برداشت سریع بافت نرم و ایجاد هموستاز (کنترل خونریزی) با عمق نفوذ بسیار کم می‌شود.

اگرچه این لیزر دارای بیشترین میزان جذب [11] در میان انواع لیزرها است، اما معایبی نیز دارد که از جمله می‌توان به اندازه بزرگ دستگاه، هزینه بالا و ایجاد واکنش‌های مخرب در بافت سخت اشاره کرد. همچنین بستر انتقال پرتو در لیزرهای CO₂ اغلب از طریق بازوهای آینه‌ای (موج‌بر) انجام می‌شود که اگرچه امکان هدایت دقیق پرتو را فراهم می‌کند، اما باعث افزایش حجم و پیچیدگی سیستم می‌گردد.

لیزر نئودیمیوم: ایتریوم-آلومینیوم-گارنت (Nd:YAG Laser)

طول موج لیزر Nd:YAG به‌طور قابل توجهی توسط بافت‌های رنگدانه‌دار جذب می‌شود و همین امر آن را به یک لیزر جراحی بسیار مؤثر برای برش و انعقاد بافت نرم دندانی همراه با ایجاد هموستاز مناسب تبدیل می‌کند.

علاوه بر کاربردهای جراحی [12]، پژوهش‌هایی نیز در زمینه استفاده از لیزر Nd:YAG برای دبریدمان غیرجراحی شیار لثه در کنترل بیماری‌های پریودنتال [13] و همچنین در روش Laser Assisted New Attachment Procedure (LANAP) [14] انجام شده است.

لیزر اربیوم (Erbium Laser)

خانواده لیزرهای اربیوم دارای دو طول موج متمایز است:

• Er, Cr:YSGG ایتریوم-اسکاندیوم-گالیم-گارنت
• Er:YAG ایتریوم-آلومینیوم-گارنت

طول موج‌های اربیوم تمایل بالایی به جذب در هیدروکسی‌آپاتیت دارند و همچنین بیشترین میزان جذب آب را در میان تمامی طول موج‌های لیزرهای دندانی نشان می‌دهند. به همین دلیل، این دسته از لیزرها به عنوان گزینه اصلی برای درمان بافت‌های سخت دندانی شناخته می‌شوند [15].

علاوه بر کاربرد در بافت‌های سخت، لیزرهای اربیوم می‌توانند در برداشت بافت نرم نیز مورد استفاده قرار گیرند، زیرا بافت نرم دهانی نیز حاوی درصد بالایی از آب است [16].

 

شکل 1: انواع مختلف لیزرها و طول موج‌های مربوطه

لیزر دیودی (Diode Laser)

لیزر دیودی یکی از پرکاربردترین لیزرها در دندانپزشکی مدرن است که به دلیل اندازه کوچک، کارایی بالا و قیمت نسبتاً مقرون‌به‌صرفه، محبوبیت ویژه‌ای دارد. محیط فعال این لیزر، یک نیمه‌هادی حالت جامد است که از ترکیب آلومینیوم، گالیم، آرسنید و در برخی مدل‌ها ایندیوم ساخته می‌شود و طول موج‌های آن در بازه تقریباً 810 تا 980 نانومتر قرار دارد. این طول موج‌ها به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که بیشترین جذب را توسط رنگدانه‌های بافتی مانند ملانین و هموگلوبین خون داشته باشند، در حالی که جذب آن‌ها توسط هیدروکسی‌آپاتیت موجود در مینای دندان و آب بافت بسیار کم است.

ویژگی جذب بالای رنگدانه‌ها و هموگلوبین، لیزر دیودی را به ابزاری ایده‌آل برای کاربردهای بافت نرم دهان و لثه تبدیل کرده است. این لیزر به‌طور خاص در جراحی‌های زیبایی لثه، افزایش طول تاج دندانی بافت نرم و نمایان کردن دندان‌های نهفته بافت نرم کاربرد فراوان دارد. همچنین، می‌توان از آن برای برداشت بافت‌های ملتهب و هایپرتروفیک، انجام فرنکتومی‌ها و فوتوتحریک ضایعات آفتی و هرپسی بهره برد [17].

اخیراً طول موج ۴۵۰ نانومتر به‌عنوان جدیدترین طول موج کاربردی در لیزرهای دایودی وارد حوزه دندانپزشکی شده است. این طول موج کوتاه‌تر نسبت به محدوده سنتی 810–980 نانومتر، جذب بسیار بالایی توسط هموگلوبین و رنگدانه‌های بافتی ارائه می‌دهد و همین ویژگی موجب افزایش دقت در برش بافت نرم، کنترل مؤثر خونریزی و کاهش آسیب حرارتی به بافت‌های اطراف می‌شود. جذب بالای هموگلوبین در این طول موج، امکان اجرای جراحی‌های دقیق و کم‌تهاجمی، مانند برداشت بافت ملتهب یا هایپرتروفیک، فرنکتومی و بازشکل‌دهی زیبایی لثه را فراهم می‌آورد و با بهبود هموستاز، طول مدت عمل را کاهش می‌دهد و راحتی بیمار را افزایش می‌دهد. این مشخصه علمی طول موج ۴۵۰ نانومتر، آن را به ابزاری کارآمد و ایمن برای کاربردهای جراحی بافت نرم در دندانپزشکی مدرن تبدیل کرده است.

علاوه بر کاربردهای جراحی، لیزر دیودی به دلیل کنترل خونریزی خوب، حداقل آسیب حرارتی به بافت‌های اطراف و افزایش راحتی بیمار، جایگزینی مطمئن برای روش‌های سنتی جراحی بافت نرم در دندانپزشکی محسوب می‌شود. از طرف دیگر، قابلیت استفاده آن در فتوتحریک و تحریک ترمیم بافت باعث شده تا در پروتکل‌های درمانی محافظه‌کارانه و زیبایی نیز کاربرد گسترده‌ای داشته باشد.

به طور خلاصه، لیزر دیودی ابزاری چندکاره، دقیق و ایمن است که می‌تواند هم در جراحی‌های زیبایی و درمانی و هم در روش‌های غیرتهاجمی مورد استفاده قرار گیرد، و به همین دلیل جزو لیزرهای پرطرفدار در دندانپزشکی مدرن شناخته می‌شود.

مکانیزم عملکرد لیزر

نور لیزر یک نور تک‌رنگ (monochromatic) است که تنها از یک طول موج مشخص تشکیل شده است. ساختار یک سیستم لیزر شامل سه بخش اصلی است:

1. منبع انرژی
2. محیط فعال لیزری
3. دو یا چند آینه که یک حفره نوری یا رزوناتور اپتیکی را شکل می‌دهند.

برای آنکه تقویت نور رخ دهد، انرژی از طریق یک مکانیزم پمپاژ به سیستم لیزر تزریق می‌شود. این انرژی می‌تواند از منابعی مانند فلاش‌لامپ، جریان الکتریکی یا سیم‌پیچ الکتریکی تأمین شود. انرژی وارد شده به محیط فعال که درون رزوناتور اپتیکی قرار دارد، باعث گسیل خودبه‌خودی فوتون‌ها می‌شود.

پس از آن، فرآیند تقویت از طریق گسیل القایی (stimulated emission) رخ می‌دهد، به این صورت که فوتون‌ها توسط سطوح بازتابنده قوی رزوناتور، به جلو و عقب در محیط فعال منعکس می‌شوند و شدت نور افزایش می‌یابد. در نهایت، فوتون‌ها از طریق خروجی رزوناتور (output coupler) خارج می‌شوند [شکل 2].

در لیزرهای دندانپزشکی، نور لیزر از طریق کابل فیبر نوری، موج‌بر توخالی یا بازوی مفصلی به بافت هدف منتقل می‌شود [جدول 1]. علاوه بر این، سیستم لیزر معمولاً دارای لنزهای متمرکزکننده، سیستم خنک‌کننده و کنترل‌های دیگر برای بهینه‌سازی عملکرد و ایمنی است.

این مکانیزم باعث می‌شود لیزر بتواند انرژی نور را با دقت بالا و در نواحی بسیار محدود بافتی متمرکز کند و کارایی درمانی فوق‌العاده‌ای در جراحی و درمان بافت‌های سخت و نرم دندان داشته باشد.

 

شکل 2: مکانیزم عملکرد لیزر

جدول 1: انواع رایج لیزرهای مورد استفاده در دندانپزشکی

نوع لیزر	ساختار	طول موج (نانومتر)	سیستم انتقال نور
آرگون (Argon)	لیزر گازی	488, 515 نانومتر	فیبر نوری
KTP	حالت جامد	532 نانومتر	فیبر نوری
هلیوم–نئون (He–Ne)	لیزر گازی	633 نانومتر	فیبر نوری
دیودی (Diode)	نیمه‌هادی	635, 670, 810, 830, 980 نانومتر	فیبر نوری
Nd:YAG	حالت جامد	1064 نانومتر	فیبر نوری
Er, Cr:YSGG	حالت جامد	2780 نانومتر	فیبر نوری
Er:YAG	حالت جامد	2940 نانومتر	فیبر نوری، موج‌بر، بازوی مفصلی
CO₂	لیزر گازی	9600, 10600 نانومتر	–

ویژگی‌ها و مکانیسم اثر لیزر

طول موج و ویژگی‌های لیزر عمدتاً به ترکیب محیط فعال آن بستگی دارد، که می‌تواند گاز، کریستال یا نیمه‌هادی حالت جامد باشد.

نور لیزر می‌تواند با بافت هدف به چهار شکل مختلف تعامل داشته باشد:

1. بازتاب (Reflection): نور به سمت منبع باز می‌گردد.
2. انتقال (Transmission): نور از بافت عبور می‌کند.
3. پراکندگی (Scattering): نور در جهات مختلف پخش می‌شود.
4. جذب (Absorption): نور توسط بافت جذب می‌شود و انرژی آن باعث ایجاد تغییرات حرارتی و شیمیایی در بافت می‌گردد

   [شکل 3].

وقتی نور لیزر جذب بافت می‌شود، دما افزایش می‌یابد و بسته به میزان آب موجود در بافت، اثرات مختلفی ایجاد می‌شود:

• تبخیر بافت (Ablation): در دمای حدود 100°C آب داخل بافت به بخار تبدیل شده و منجر به حذف مستقیم بخشی از بافت می‌گردد.
• تغییر ساختار پروتئین: وقتی دما بین حدود 60°C تا 100°C باشد، پروتئین‌ها شکل طبیعی و عملکرد خود را از دست می‌دهند، بدون اینکه بافت تبخیر شود.
• کربونیزاسیون (Carbonization): وقتی دما بالای 200°C باشد، بافت خشک و می‌سوزد که نتیجه‌ای نامطلوب است.

برای اینکه نور لیزر جذب شود، نیاز به جذب‌کننده‌های خاص نور یا کروموفورها (Chromophores) داریم که هر کدام به طول موج‌های مشخصی از نور حساس هستند.

• در بافت نرم دهان: ملانین، هموگلوبین و آب مهم‌ترین کروموفورها هستند.
• در بافت سخت دندان: آب و هیدروکسی‌آپاتیت نقش اصلی را دارند.

هر طول موج لیزر میزان جذب متفاوتی در این مواد دارد، بنابراین انتخاب نوع لیزر بسته به نوع بافت و هدف درمانی انجام می‌شود.

با توجه به نوع بافت، کاربرد لیزر در دندانپزشکی به دو دسته تقسیم می‌شود:

1. کاربرد در بافت نرم
2. کاربرد در بافت سخت

کاربرد لیزر در بافت نرم

۱. بازشکل‌دهی زیبایی لثه و افزایش طول تاج دندانی

با ظهور لیزر دیودی، بسیاری از متخصصان زیبایی لثه را بخشی از درمان ارتودنسی جامع قرار داده‌اند [52,53]. برخلاف جینجیوکتومی سنتی که با درد، خونریزی و ناراحتی همراه است، لیزر روش دقیق‌تر و راحت‌تری ارائه می‌دهد و باعث بهبود تجربه بیمار می‌شود.

۲. نمایان کردن دندان‌های نهفته یا نیمه‌روییده

دندان نهفته یا نیمه‌روییده می‌تواند با برداشت محافظه‌کارانه بافت نمایان شود و امکان قرار دادن براکت یا دکمه را فراهم کند [شکل 5]. این روش بدون خونریزی و درد انجام شده و امکان چسباندن اتصالات به‌طور فوری را فراهم می‌کند.

۳. برداشت بافت ملتهب یا هایپرتروفیک

ناحیه‌های کوچک بافت اضافه یا هایپرتروفی به راحتی با لیزر دیودی قابل برداشت هستند، بدون نیاز به ارجاع به متخصص [شکل 6]. این لیزر همچنین برای برداشت بافت اضافه روی مینی‌اسکروها، فنرها و وسایل ارتودنسی کاربرد دارد [شکل 7]و می‌تواند جایگزین روش‌های سنتی مانند پانچ بافت شود [شکل 7].

۴. فرنکتومی‌ها

فرنوم لب بالا یا برجسته [شکل 8]و همچنین کوتاهی فرنوم زبان (Ankylosglossia)  [شکل 8]می‌تواند مشکلات بلع، گفتار، مال‌اکلوژن و سلامت پریودنتال ایجاد کند. فرنکتومی با لیزر، بدون درد، خونریزی یا نیاز به بخیه، روش کم‌تهاجمی و مؤثری برای اصلاح این مشکلات فراهم می‌کند.

۵. بهبود زخم‌ها

لیزر کم‌توان در دوزهای پایین مثلاً 2 (J/cm²) رشد و تکثیر سلول‌ها را تحریک می‌کند، اما در دوزهای بالا  مثلاً 16( J/cm²) اثر سرکوب‌کننده دارد [23,24].
این روش بر تکامل و حرکت فیبروبلاست‌ها تأثیر گذاشته و موجب افزایش استحکام زخم‌های بهبود یافته می‌شود [25,26].
مطالعات نشان داده‌اند که لیزر با شدت پایین (LLLT) می‌تواند فیبروبلاست‌های لثه را به میوفیبروبلاست‌ها تبدیل کند، سلول‌هایی که در انقباض زخم‌ها نقش دارند و این اثر حتی 24 ساعت پس از درمان قابل مشاهده است [27].
همچنین اثرات مثبت LLLT در بهبود ضایعات آفتی، دنتینوژنز پس از پالپوتومی، موکوزیت و زخم‌های اوروفارنکس در بیماران تحت پرتودرمانی نیز ثبت شده است [28–30].

۶. ضایعات هرپسی و زخم‌های آفتی

فوتوتحریک (Photostimulation) ضایعات آفتی و هرپسی با دوز پایین لیزر (HeNe) می‌تواند درد را کاهش داده و روند بهبود را تسریع کند [31–35].
در مورد هرپس سیمپلکس لب، اعمال فوتوتحریک در مرحله اولیه می‌تواند جلوی تشکیل تاول‌های دردناک را گرفته، زمان کلی بهبود را کاهش داده و میزان بازگشت ضایعات را کم کند [36].

۷. ضدعفونی با استفاده از رنگ فعال‌شده با نور (PAD)

انرژی لیزر کم‌توان قادر است رنگ‌های فعال‌شده توسط نور (Photoactivated dyes) را فعال کند و موجب آسیب به غشاء و DNA میکروارگانیسم‌ها شود.
روش PAD با لیزر دیودی کم‌توان (100 میلی‌وات) و رنگ تولونیوم کلراید، در کشتن باکتری‌های موجود در پلاک زیرلثه‌ای و بیوفیلم‌های مقاوم بسیار مؤثر است [37–39]. با استفاده از آنتی‌بادی‌های تک‌سویه، PAD می‌تواند هدفمند و گونه‌خاص شود [40].
این روش قادر است باکتری‌های گرم مثبت (از جمله MRSA)، باکتری‌های گرم منفی، قارچ‌ها و ویروس‌ها را از بین ببرد [41,42] و کاربردهای اصلی آن شامل ضدعفونی کانال ریشه، پاکت‌های پریودنتال، ضایعات عمیق پوسیدگی و محل‌های پری‌ایمپلنتیت است [43,44]. همچنین تولونیوم کلراید در غلظت بالا برای غربالگری بدخیمی‌های مخاط دهان و اوروفارنکس استفاده می‌شود [45,46].

۸. درمان فوتودینامیک (PDT) برای بدخیمی‌ها

PDT بر اساس همان اصل PAD عمل کرده و گونه‌های فعال اکسیژن تولید می‌کند که سلول‌ها و رگ‌های خونی مرتبط را تخریب می‌کند و منجر به نکروز و آپوپتوز می‌شود [47].
این فرآیند همچنین پاسخ ایمنی میزبان را فعال کرده و مصونیت ضدتوموری ایجاد می‌کند [48]. شواهد نشان می‌دهند PDT می‌تواند تولید فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-α) را تحریک کند [49]. مطالعات بالینی گزارش داده‌اند PDT برای کارسینومای درجا و کارسینومای سلول سنگفرشی دهان با نرخ پاسخ تقریبی 90٪ موفقیت‌آمیز بوده است [50,51].

شکل 4: بازشکل‌دهی زیبایی لثه (Aesthetic Gingival Contouring)

شکل  5: نمایان کردن تاج دندان (Crown Exposure)

 

شکل 6 : برداشت بافت هایپرتروفیک

شکل 7 : نمایان شدن سیم پیچ قرار گرفته شده در طول روند کشش؛  ایجاد سوراخ پانچ برای قرار دادن ایمپلنت.

شکل 8: فرنکتومی لب بالا؛ و فرنکتومی زبان

کاربردهای لیزر در بافت سخت

۱. اثرات فوتوشیمیایی

لیزر آرگون نور آبی با شدت بالا (488 نانومتر) تولید می‌کند که قادر است فرایند فوتوپلیمریزاسیون مواد ترمیمی حساس به نور در دندان‌ها را آغاز کند، موادی که از کامفوروکینون به عنوان فعال‌کننده نوری استفاده می‌کنند [54].
پرتو لیزر آرگون همچنین می‌تواند شیمی سطح مینای دندان و عاج ریشه را تغییر دهد [55] و بدین ترتیب احتمال ایجاد پوسیدگی مجدد کاهش می‌یابد.
اثر سفیدکنندگی (بلیچینگ) این لیزر بر اساس جذب نور سبز با طول موج 510-540 نانومتر توسط ترکیبات کلاته‌ای بین آپايت‌ها، پورفیرین‌ها و ترکیبات تتراسایکلین است [56].
لیزرهای آرگون و KTP (فسفات تیتانیل پتاسیم) می‌توانند در مواردی که به بلیچینگ حرارتی سنتی پاسخ نمی‌دهند، نتایج مؤثری ایجاد کنند.

۲. فلورسانس لیزری

کاهش مواد معدنی مینای دندان و ایجاد لکه‌های سفید روی سطح بیرونی دندان‌ها یکی از عوارض جانبی رایج ارتودنسی با وسایل ثابت است [57,58]. با این حال، شواهد نشان می‌دهد که این ناحیه‌های کوچک مینای دندان ممکن است دوباره معدنی‌سازی شوند [59].

۳. آماده‌سازی حفره، حذف پوسیدگی و برداشت ترمیم‌ها

از سال 1988، لیزر Er:YAG برای حذف پوسیدگی در مینا و عاج دندان از طریق ابرژندگی استفاده شده است، بدون اینکه دمای پالپ دندان افزایش یابد [60] و حتی بدون نیاز به خنک‌سازی با آب [61]. این لیزر با دوز پایین (LLLT) عملکردی مشابه دریل‌های هوا دارد، با این تفاوت که کف حفره کمی ناهموارتر است [62].
لیزر Er:YAG قادر است سمنت، رزین کامپوزیت و گلاس آیونومر را نیز حذف کند [63].

۴. اچینگ لیزری

اچینگ با لیزر به عنوان جایگزینی برای اچینگ اسیدی مینای دندان و عاج بررسی شده است. سطوح دندانی که با لیزر Er, Cr:YSGG اچ شده‌اند، دارای ریزناهمواری‌های سطحی و بدون لایه اسمیر هستند [64]. با این حال، چسبندگی ترمیم‌ها به دندان پس از اچینگ با Er:YAG نسبت به اچینگ اسیدی سنتی کمتر است [65,66].

۵. درمان حساسیت عاج

حساسیت عاج یکی از شایع‌ترین شکایات در کلینیک‌های دندانپزشکی است. مقایسه اثرات لیزر Er:YAG با سیستم‌های سنتی بر عاج حساس شده نشان داد که این لیزر در کاهش حساسیت عاج مؤثر بوده و اثر آن طولانی‌تر باقی می‌ماند [67].

۶. کاربرد تشخیصی

لیزر برای اهداف تشخیصی و پژوهشی در دندانپزشکی استفاده می‌شود [جدول 2 و 3].

۷. اسکنر سه‌بعدی برای تهیه مدل الکترونیکی

با توسعه سیستم‌های تصویربرداری سه‌بعدی دقیق و کم‌هزینه، درک ما از رشد ساختارهای صورت و جمجمه بهبود یافته است. این سیستم‌ها می‌توانند مخرب یا غیرمخرب، برای بافت سخت یا نرم، و تماس‌دار یا غیرتماس‌دار باشند [68‑70].
اسکنر لیزری به عنوان اسکنر بافت نرم نیز قابل استفاده است و با سهولت کاربرد و تولید تصاویر سه‌بعدی از ساختارهای دندانی، ابزار ارزشمندی به شمار می‌آید. با استفاده از این روش، نیازی به تهیه قالب فیزیکی نیست و مدل‌های الکترونیکی مستقیماً از اثر قالب (ایمپرشن) ایجاد می‌شوند.
این تصاویر برای ایجاد بانک اطلاعاتی جمعیت‌های نرمال، بررسی تغییرات رشد، و ارزیابی نتایج بالینی درمان‌های جراحی و غیرجراحی در ناحیه سر و گردن استفاده می‌شوند [71‑77].

کاربردهای متفرقه لیزر

۱. اثر ضد درد لیزر

مطالعات روی حیوانات نشان داده‌اند که درمان با لیزر سطح پایین (LLLT) بر عصب‌هایی که دهان را عصب‌دهی می‌کنند اثر می‌گذارد و باعث کاهش فرکانس فعالیت نوروسپتورهای درد (nociceptor) می‌شود. این اثر دارای حد آستانه‌ای است؛ یعنی برای دستیابی به حداکثر اثر ضد درد، نیاز به تابش با شدت مشخصی است [78].
گزارش شده که با استفاده از تمام طول موج‌های اصلی LLLT از 632 تا 904 نانومتر، می‌توان اثر ضد درد مؤثر بعد از جراحی‌های دهان را ایجاد کرد [79,80].
همچنین تابش موضعی لیزر CO2 می‌تواند درد ناشی از اعمال نیروهای ارتودنسی را کاهش دهد، بدون اینکه حرکت دندان‌ها تحت تأثیر قرار گیرد [81,82].

۲. ترمیم و بازسازی اعصاب

مطالعات نشان داده‌اند که لیزر سطح پایین می‌تواند تولید عوامل التهابی خانواده اسید آرکیدونیک را در اعصاب آسیب‌دیده کاهش دهد و رشد و بازسازی عصبی را پس از آسیب افزایش دهد [83,84].
پروتکل‌های LLLT معمولاً شامل تابش روزانه برای دوره‌های طولانی است؛ به عنوان مثال، 10 روز با دوز 4.5 ژول در روز [83].
استفاده مستقیم از این روش در دندانپزشکی نتایج مثبتی در بازسازی عصب تحتانی دندان (IDN) که طی جراحی‌ها آسیب دیده، نشان داده است.

۳. درد پس از جراحی

یک جلسه LLLT با دوز 0.9 تا 2.7 ژول، 100٪ مؤثر در کاهش درد ناشی از پریودنتیت آپیکال بعد از درمان کانال ریشه و درد پس از کشیدن دندان بوده است [85].
با این حال، نتایج مربوط به کاهش درد پس از کشیدن دندان با LLLT در مقایسه با گروه کنترل پلاسبو متفاوت و گاه متناقض گزارش شده است [86‑88]

جدول ۲: کاربردهای تشخیصی لیزر در مطب دندانپزشکی

نوع لیزر	طول موج	کاربردها
آرگون (Argon)	488 نانومتر	✔ تشخیص پوسیدگی دندان با فلورسانس لیزری ✔ فلورسانس لیزری برای بررسی جریان خون پالپ با لیزر داپلر
هلیوم–نئون (Helium–Neon)	633 نانومتر	✔ اسکن رادیوگرافی دیجیتال صفحه فسفری ✔ اسکن رادیوگرافی‌های معمولی برای تله‌رادیولوژی
دیود (Diode)	633 نانومتر	✔ فلومتر جریان خون پالپ دندان با داپلر لیزری
دیود (Diode)	655 نانومتر	✔ تشخیص پوسیدگی دندان با فلورسانس لیزری ✔ تشخیص جرم زیرلثه‌ای با فلورسانس لیزری (پورفیرین) ✔ فلومتر جریان خون پالپ دندان با داپلر لیزری
CO₂	10600 نانومتر	✔ تشخیص ضایعات پوسیدگی شیارهای دندانی از طریق تغییرات نوری

جدول ۳: کاربردهای تشخیصی لیزر به‌عنوان ابزارهای تحقیقاتی در دندانپزشکی

نوع لیزر	طول موج	کاربردها
Nd:YAG	1064نانومتر	✔تحلیل ساختار دندان با طیف‌سنجی رامان ✔تصویربرداری تراهرتز از ساختار داخلی دندان ✔تحلیل طیف‌سنجی تجزیه ساختار دندان
Er:YAG	2964 نانومتر	✔ تحلیل طیف‌سنجی تجزیه ساختار دندان
Argon	488نانومتر و 515 نانومتر	✔تصویربرداری میکروسکوپی کانونی (Confocal) از بافت‌های نرم و سخت ✔تحلیل جریان‌سنجی سلولی و جداسازی سلول‌ها (Flow Cytometry)
Helium- neon	633 نانومتر	✔ پروفایل‌برداری از سطوح دندان و ترمیم‌های دندانی
DIODE	633 نانومتر و 670 نانومتر	✔ پروفایل‌برداری از سطوح دندان و ترمیم‌های دندانی

سینوزیت و کاربردهای ارتودنسی لیزر

۱. سینوزیت

نتایج مطالعات در مورد اثربخشی لیزر درمانی بر سینوزیت متناقض است. یک مطالعه [89] هیچ مزیت قابل توجهی نشان نداد، در حالی که برخی دیگر گزارش کردند که LLLT باعث بهبود میکروسیرکولاسیون، کاهش تورم یا کاهش تجمع مایع در ناحیه سینوس‌هاو کاهش دفعات عود بیماری می‌شود [90].

۲. کنترل رشد بیش از حد کندیل فک پایین

اخیراً لیزر دیودی در حیوانات آزمایشگاهی برای کنترل رشد بیش از حد کندیل فک پایین مورد استفاده قرار گرفته است. نتایج نشان داد که لیزر می‌تواند رشد صورت را تنظیم کرده و جایگزین روش‌های سنتی مانند چانه‌بند (chin-cup) شود [91].

۳. تأثیر نیروهای ارتودنسی بر جریان خون پالپ

• مک‌دونالد و پیت فورد مشاهده کردند که جریان خون پالپ دندان انسان کاهش می‌یابد وقتی که نیروهای نوری پیوسته به دندان نیش فک بالا اعمال می‌شوند [92].
• بارویک و رمزی با استفاده از لیزر داپلر فلویمتری اثر نیروی ارتودنسی فشاری چهار دقیقه‌ای بر جریان خون پالپ را بررسی کردند و نتیجه گرفتند که جریان خون پالپ در طول اعمال نیروی کوتاه مدت فشاری تغییر نمی‌کند [93].

۴. تحریک تشکیل استخوان و حرکت دندان

مطالعات اخیر نشان داده‌اند که تابش لیزر با انرژی پایین می‌تواند تشکیل استخوان را در شرایط آزمایشگاهی و زنده تحریک کند.
عامل کلنی‌زایی ماکروفاژ (M-CSF) برای تشکیل استئوکلاست‌ها ضروری و کافی است.
تابش لیزر با انرژی پایین با افزایش بیان M-CSF، سرعت حرکت دندان‌ها را افزایش می‌دهد [94].

ایمنی لیزر در دندانپزشکی

اگرچه اکثر لیزرهای دندانپزشکی نسبتاً ساده برای استفاده هستند، رعایت نکات ایمنی ضروری است تا عملکرد آن‌ها هم ایمن و هم مؤثر باشد [95].

۱. حفاظت چشمی

مهم‌ترین نکته استفاده از عینک محافظ مخصوص طول موج لیزر برای همه افراد حاضر در محیط است. این شامل:

• دندانپزشک
• دستیاران کنار صندلی
• بیمار
• هر ناظر دیگر مانند اعضای خانواده یا دوستان

۲. اقدامات ایمنی محیطی

• محدود کردن دسترسی به منطقه جراحی
• کاهش سطوح بازتابنده نور
• اطمینان از عملکرد صحیح لیزر و بررسی تمام اقدامات حفاظتی سازنده دستگاه

۳. پیشگیری از انتقال عفونت

• هنگام ابرژندگی بافت، باید از مکش با حجم بالا (High Volume Suction) برای حذف دود و بخار ایجاد شده استفاده شود.
• رعایت پروتکل‌های معمول عفونت‌زدایی الزامی است.

۴. مسئول ایمنی لیزر

هر کلینیک باید یک مسئول ایمنی لیزر (Laser Safety Officer) داشته باشد تا:

• استفاده صحیح از لیزر را نظارت کند
• آموزش کارکنان را هماهنگ کند
• استفاده از عینک محافظ را کنترل کند
• با مقررات مرتبط با ایمنی لیزر آشنا باشد

 

ملاحظات حقوقی (Medicolegal Considerations)

• جراحی محافظه‌کارانه با لیزر روی بافت نرم، در محدوده فعالیت‌های پذیرفته‌شده دندانپزشکی قرار دارد و معمولاً تحت پوشش بیمه مسئولیت حرفه‌ای دندانپزشکان است.
• رضایت آگاهانه بیمار باید همیشه اخذ شود و بهتر است در قالب فرم رضایت عمومی که قبل از شروع درمان توسط همه بیماران خوانده و امضا می‌شود، انجام شود.
• به دندانپزشکان توصیه می‌شود که دوره‌های آموزشی معتبر در زمینه لیزر را بگذرانند تا تسلط کامل بر کار با دستگاه و نکات ایمنی داشته باشند.

۵. پیشگیری از تماس با بافت‌های غیرهدف

استفاده از علائم هشداردهنده در محیط جراحی می‌تواند از تابش لیزر به بافت‌های غیرهدف جلوگیری کند

نتیجه‌گیری

فناوری لیزر در دندانپزشکی، هم برای کاربردهای بافت سخت و هم برای جراحی بافت نرم، به سطح بالایی از تکامل و پیشرفت رسیده است. چندین دهه تحقیق و توسعه نشان داده که استفاده از لیزر می‌تواند دقت، کارایی و راحتی درمان‌های دندانپزشکی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد و همچنان جای پیشرفت‌های بیشتر وجود دارد.

در میان انواع مختلف لیزر، لیزر دیودی به دلیل جمع‌وجور بودن، هزینه کمتر، قابلیت استفاده آسان و اثرات بیوستیمولاتوری، به یکی از پرکاربردترین و محبوب‌ترین ابزارها در درمان‌های بالینی تبدیل شده است. این نوع لیزر نه تنها برای جراحی بافت نرم و برداشت بافت‌های ملتهب یا هایپرتروفیک مؤثر است، بلکه در تسکین درد، بهبود زخم‌ها، تحریک عصبی و کنترل التهاب نیز نقش برجسته‌ای دارد.

زمینه واکنش‌های فتوکمیکال مبتنی بر لیزر، به‌ویژه در ترکیب با لیزر دیودی با طول موج مناسب، امکان هدف‌گیری دقیق سلول‌ها، عوامل بیماری‌زا و مولکول‌های خاص را فراهم می‌کند و به همین دلیل، پتانسیل زیادی برای کاربردهای درمانی و تشخیصی نوین دارد.

علاوه بر این، ترکیب تکنیک‌های تشخیصی و درمانی با لیزر، به ویژه با لیزر دیودی، می‌تواند تشخیص زودهنگام مشکلات دهان و دندان و درمان هدفمند با حداقل آسیب به بافت سالم را ممکن سازد.

با نگاهی به آینده، پیش‌بینی می‌شود که لیزر دیودی و فناوری‌های مرتبط در دهه آینده به ابزاری ضروری و جدایی‌ناپذیر در دندانپزشکی مدرن تبدیل شوند و نقش حیاتی در افزایش کیفیت، ایمنی و راحتی درمان‌ها داشته باشند.

رفرنس‌ها

1. Maiman  TH. Stimulated optical radiation in ruby lasers. Nature 1960;187:493.
2. Walsh  LJ. Dental lasers: Some basic principles. Postgrad Dent 1994;4:26‑9.
3. Pick RM, Miserendino LJ. Lasers in dentistry. Chicago: Quintessence; 1995. p. 17‑25.
4. Goldman L, Goldman B, Van‑Lieu N. Current laser dentistry. Lasers Surg Med 1987;6:559‑62.
5. Frentzen  M, Koort  HJ. Lasers in dentistry: New possibilities with advancing laser technology. Int Dent J 1990;40:323‑32.
6. Aoki  A, Ando  Y, Watanabe  H, Ishikawa  I. In  vitro studies on laser scaling of sub‑gingival calculus with an erbium: YAG laser. J Periodontal 1994;65:1097‑106.
7. Pelagalli J, Gimbel CB, Hansen RT, Swett A, Winn II DW. Investigational study of the use of Er: YAG Laser versus dental drill for caries removal and cavity preparation – Phase I. J Clin Laser Med Surg 1997;15:109‑15
8. Walsh LJ. The current status of laser applications in dentistry. Aust Dent J 2003;48:146‑55.
9. Einstein A. Zur Quantentheorie der Strahlung. Physiol Z 1917;18:121‑8.
10. Gross AJ, Hermann TR. History of lasers. World J Urol 2007;25:217‑20.
11. Fujiyama  K, Deguchi  T, Murakami  T, Fujii  A, Kushima  K, Takano‑Yamamoto T. Clinical effect of CO2 laser in reducing pain in orthodontics. Angle Orthod 2008;78:299‑303.
12. Fornaini C, Rocca JP, Bertrand MF, Merigo E, Nammour S, Vescovi P. Nd: YAG and diode lasers in the surgical management of soft tissues related to orthodontic treatment. Photomed Laser Surg 2007;25:381‑92.
13. Aoki A, Mizutani K, Takasaki AA, Sasaki KM, Nagai S, Schwarz F, et al. Current status of clinical laser applications in periodontal therapy. Gen Dent 2008;56:674‑87.
14. Slot DE, Kranendonk AA, Paraskevas S, Van der Weijden F. The effect of a pulsed Nd:  YAG laser in non‑surgical perdiodontal therapy. J Periodont 2009;80:1041‑56.
15. Harashima T, Kinoshita J, Kimura Y, Brugnera A, Zanin F, Pecora JD, et al. Morphological comparative study on ablation of dental hard tissue at cavity preparation by Er: YAG and Er, CR: YSGG lasers. Photomed Laser Surg 2005;23:52‑5.
16. Ishikawa I, Aoki A, Takasaki AA. Clinical application of erbium: YAG Laser in periodontology. J Int Acad Periodontol 2008;10:22‑30.
17. Hilgers JJ, Tracey SG. Clinical uses of diode lasers in orthodontics. J Clin Orthod 2004;38:266‑73.
18. Carroll L, Humphreys TR. Laser‑tissue interactions. Clin Dermatol 2006;24:2‑7.
19. Sulieman M. An overview of the use of lasers in general dentist practice: Laser physics and tissue interactions. Dent Update 2005;32:228‑30, 233‑4, 236.
20. Sulieman M. An overview of the use of lasers in general dentist practice, laser wavelengths, soft and hard tissue clinical applications. Dent Update 2005;32:286‑8, 291‑4, 296.
21. Tracey SG. Light work. Orthod Products 2005:88-93.
22. Weiner GP. Laser dentistry practice management. Dent Clin North Am 2004;48:1105‑26.
23. Tominaga R. Effects of He‑Ne laser irradiation on fibroblasts derived from scar tissue of rat palatal mucosa. Kokubyo Gakka Zasshi 1990;57:580‑94.
24. Loevschall H, Arenholtd‑Bindslev D. Effect of low level diode laser irradiation of human oral mucosa fibroblasts in vitro. Lasers Surg Med 1994;14:347‑54.
25. Noble  PB, Shields  ED, Blecher  PD, Bentley  KC. Locomotory characteristics of fibroblasts within a three‑dimensional collagenlattice: Modulation by a helium/neon soft laser. Lasers Surg Med 1992;12:669‑74.
26. Asencio Arana F, Garcia FV, Molina Andreu E, Vidal MJ, Martinez SF. Endoscopic enhancement of the healing of high risk colon anastomoses by low‑power helium‑neon laser. An experimental study. Dis Colon Rectum 1992;35:568‑73. 27. Pourreau‑Schneider N, Ahmed A, Soudry M, Jacquemier J, Kopp F, Franquin JC, et al. Helium‑neon laser treatment transforms fibroblasts into myofibroblasts. Am J Pathol 1990;137:171‑8.
27. Neiburger EJ. The effect of low‑power lasers on intraoral wound healing. NY State Dent J 1995;61:40‑3.
28. Kurumada F. A study on the application of Ga‑As semiconductor laser to endodontics. The effects of laser irradiation on the activation of inflammatory cells and the vital pulpotomy. Ohu Daigaku Shigakushi 1990;17:233‑44.
29. Kitsmaniuk ZD, Demochko VB, Popovich VI. The use of low energy lasers for preventing and treating postoperative and radiation‑induced complications in patients with head and neck tumors. Vopr Onkol 1992;38:980‑6.
30. Iijima  K, Shimoyama  N, Shimoyama  M, Yamamoto  T, Shimizu  T, Mizuguchi T. Effect of repeated irradiation of low‑power He‑ Ne laser in pain relief from postherpetic neuralgia. Clin J Pain 1989;5:271‑4.
31. Olivi  G, Genovese  MD, Caprioglio  C. Evidence‑based dentistry on laser paediatric dentistry. Eur J Paediatr Dent 2009;10:29‑40
32. Yeh S, Jain K, Andreana S. Using a diode laser to uncover dental implants in second‑stage surgery. Gen Dent 2005;53:414‑7.
33. Posten  W, Wrone  DA, Dover  JS, Arndt  KA, Silapunt  S, Alam  M. Low‑level laser therapy for wound healing: Mechanism and efficacy. Dermatol Surg 2005;31:334‑40.
34. Ross G, Ross A. Low level lasers in dentistry. Gen Dent 2008;56:629‑34.
35. Hargate G. A randomized double‑blind study comparing the effect of 1072‑nm light against placebo for the treatment of herpes labialis. Clin Exp Dermatol 2006;31:638‑41.
36. Dobson J, Wilson M. Sensitization of oral bacteria in biofilms to killing by light from a low‑power laser. Arch Oral Biol 1992;37:883‑7.
37. Sarker S, Wilson M. Lethal photosensitization of bacteria in subgingival plaque from patients with chronic periodontitis. J  Periodontal Res 1993;28:204‑10.
38. Wilson M. Bacterial effect of laser light and its potential use in the treatment of plaque‑related diseases. Int Dent J 1994;44:181‑9.
39. Bhatti M, MacRobert A, Henderson B, Shepherd P, Cridland J, Wilson M. Antibody‑targeted lethal photosensitization of Porphyromonasgingivalis. Antimicrob Agents Chemother 2000;44:2615‑8.
40. O’Neill JF, Hope CK, Wilson M. Oral bacteria in multi‑species biofilms can be killed by red light in the presence of toluidine blue. Lasers Surg Med 2002;31:86‑90.
41. Seal GJ, Ng YL, Spratt D, Bhatti M, Gulabivala K. An in vitro comparison of the bactericidal efficacy of lethal photosensitization or sodium hyphochlorite irrigation on Streptococcus intermedius biofilm in root canals. Int Endodont J 2002;35:268‑74.
42. Walsh  LJ. The current status of low level laser therapy in dentistry. Part 2. Hard tissue applications. Aust Dent J 1997;42:302‑6.
43. Dortbudak  O, Haas  R, Bernhart  T, Mailath‑Pokorny  G. Lethal photosensitization for decontamination of implant surfaces in the treatment of peri‑implantitis. Clin Oral Implants Res 2001;12:104‑8.
44. Epstein JB, Oakley C, Millner A, Emerton S, van der Meij E, Le N. The utility of toluidine blue application as a diagnostic aid in patients previously treated for upper oropharyngeal carcinoma. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 1997;83:537‑47.
45. Feaver  GP, Morrison  T, Humphris  G. A  study to determine the acceptability in patients and dentists of toluidine blue in screening for oral cancer. Prim Dent Care 1999;6:45‑50.
46. Dougherty TJ. An update on photodynamic therapy applications. J Clin Laser Med Surg 2002;20:3‑7.
47. Walsh  LJ. Safety issues relating to the use of hydrogen peroxide in dentistry. Aust Dent J 2000;45:257‑69.
48. Vowels BR, Cassin M, Boufal MH, Walsh LJ, Rook AH. Extracorporeal photophoresis induces the production of tumor necrosis factor‑alpha by monocytes: Implications for the treatment of cutaneous T‑cell lymphoma and systemic sclerosis. J Invest Dermatol 1992;98:686‑92.
49. Fan  KF, Hopper  C, Speight  PM, Buonaccorsi  GA, Bown  SG. Photodynamic therapy using mTHPC for malignant disease in the oral cavity. Int J Cancer 1997;73:25‑32.
50. Biel MA. Photodynamic therapy and the treatment of head and neck neoplasia. Laryngoscope 1998;108:1259‑68.
51. Sarver DM, Yanosky M. Principles of cosmetic dentistry in orthodontics: Part 2. Soft tissue laser technology and cosmetic gingival contouring. Am J Orthod Dentofac Orthop 2005;127:85‑90.
52. Sarver DM, Yanosky M. Principles of cosmetic dentistry in orthodontics: Part 3. Laser treatments for tooth eruption and soft tissue problems. Am J Orthod Dentofac Orthop 2005;127:262‑4.
53. Fleming MG, Maillet WA. Photopolymerization of composite resin using the argon laser. J Can Dent Assoc 1999;65:447‑50.
54. Westerman G, Hicks J, Flaitz C. Argon laser curing of fluoride releasing pit and fissure sealant: In vitro caries development. ASDC J Dent Child 2000;67:385‑90.
55. Lin LC, Pitts DL, Burgess LW. An investigation into the feasibility of photobleaching tetracycline‑stained teeth. J Endod 1988;14:293‑9
56. Wisth  PJ, Nord  A. Caries experience in orthodontically treated individuals. Angle Orthod 1977;47:59‑64.
57. Gorelick L, Geiger A, Gwinnett AJ. Incidence of white spot formation after bonding and banding. Am J Orthod 1982;81:93‑8.
58. Marcusson A, Norevall L‑I, Persson M. White spot reduction when using glass ionomer cement for bonding in orthodontics: A longitudinal and comparative study. Eur J Orthod 1997;19:233‑42.
59. Armengol V, Jean A, Marion D. Temperature rise during Er: YAG and Nd: YAP laser ablation of dentine. J Endod 2000;26:138‑41
60. Burkes EJ, Hoke J, Gomes E, Wolbarsht M. Wet versus dry enamel ablation by Er: YAG laser. J Prosthet Dent 1992;67:847‑51.
61. Cozean  C, Arcoria  CJ, Pelagalli  J, Powell  GL. Dentistry for the 21st  century? Erbium: YAG laser for teeth. J  Am Dent Assoc 1997;128:1080‑7.
62. Dostalova T, Jelinkova H, Kucerova H, Krejsa O, Hamal K, Kubelka J, et al. Noncontact Er: YAG laser ablation: Clinical evaluation. J Clin Laser Med Surg 1998;16:273‑82.
63. Hossain  M, Nakamura  Y, Yamada  Y, Kimura  Y, Matsumoto  N, Matsumoto  K. Effects of Er, Cr:  YSGG laser irradiation in human enamel and dentin: ablation and morphological studies. J Clin Laser Med Surg 1999;17:155‑9.
64. Martinez‑Insua  A, Dominguez  LS, Rivera  FG, Santana‑Penin  UA. Differences in bonding to acid‑etched or Er: YAG–laser–treated enamel and dentine surfaces. J Prosthet Dent 2000;84:280‑8.
65. Ceballos  L, Osorio  R, Toledano  M, Marshall  GW. Microleakage of composite restorations after acid or Er: YAG laser cavity treatment. Dent Mater 2001;17:340‑6.
66. Schwarz F, Arweiler N, Georg T, Reich E. Desensitising effects of an Er: YAG laser on hypersensitive dentine, a controlled, prospective clinical study. J Clin Periodont 2002;29:211‑5.
67. Mah  J, Hatcher  D. Current status and future needs in craniofacial imaging. Orthod Craniofac Res 2003;6 Suppl 1:10‑6;179‑82.
68. Quintero JC, Trosien A, Hatcher D, Kapila S. Craniofacial imaging in orthodontics: Historical perspective, current status, and future developments. Angle Orthod 1999;69:491‑506.
69. Kau CH, Zhurov AI, Bibb R, Hunter L, Richmond S. The investigation of the changing facial appearance of identical twins employing a three‑dimensional imaging system. Orthod Craniofac Res 2005;8:85‑90.
70. Yamada  T, Mori  Y, Katsuhiro  M, Katsuaki  M, Tsukamoto  Y. Three‑dimensional analysis of facial morphology in normal Japanese children as control data for cleft surgery. Cleft Palate Craniofac J 2002;39:517‑26.
71. Nute SJ, Moss JP. Three‑dimensional facial growth studied by optical surface scanning. J Orthod 2000;27:31‑8.
72. Ayoub  AF, Siebert  P, Moos  KF, Wray  D, Urquhart  C, Niblett  TB. A  vision‑based three‑dimensional capture system for maxillofacial assessment and surgical planning. Br J Oral Maxillofac Surg 1998;36:353‑7.
73. Khambay B, Nebel JC, Bowman J, Walker F, Hadley DM, Ayoub A. 3D stereophotogrammetric image superimposition onto 3D CT scan images: The future of orthognathic surgery. A pilot study. Int J Adult Orthod Orthog Surg 2002;17:331‑41.
74. Marmulla  R, Hassfeld  S, Luth  T, Muhling  J. Laser‑scan‑based navigation in cranio‑maxillofacial surgery. J  Craniomaxillofac Surg 2003;31:267‑77.
75. Moss  JP, Ismail  SF, Hennessy  RJ. Three‑dimensional assessment of treatment outcomes on the face. Orthod Craniofac Res 2003;6 Suppl 1:126‑31; 179‑82.
76. McDonagh S, Moss JP, Goodwin P, Lee RT. A prospective optical surface scanning and cephalometric assessment of the effect of functional appliances on the soft tissues. Eur J Orthod 2001;23:115‑26.
77. Mezawa S, Iwata K, Naito K, Kamogawa H. The possible analgesic effect of soft‑laser irradiation on heat nociceptors in the cat tongue. Arch Oral Biol 1988;33:693‑4.
78. Armida  MM. Laser therapy and its applications in dentistry. Pract Odontol 1989;10:9‑16.
79. Peres  F, Felino  A, Carvalho  JF. Analgesic effect of 904‑nm laser radiation  (IR) in oral surgery. Rev Port Estomatol Cir Maxilofac 1985;26:205‑17.
80. Harazaki M, Isshiki Y. Soft laser irradiation effects on pain reduction in orthodontic treatment. Bull Tokyo Dent Coll 1997;38:291‑5.
81. Turhani D, Scheriau M, Kapral D, Benesch T, Jonke E, Bantleon HP. Pain relief by single low‑level laser irradiation in orthodontic patients undergoing fixed appliance therapy. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2006;130:371‑7.
82. Mester  AF, Snow  JB, Shaman  P. Photochemical effects of laser irradiation on neuritic outgrowth of olfactory neuroepithelial explants. Otolaryngol Head Neck Surg 1991;105:449‑56.
83. Solomon A, Lavie V, Ben‑Bassat S, Belkin M, Schwartz M. New surgical approach to overcome the inability of injured mammalian axons to grow within their environment. J Neural Transplant Plast 1991;2:243‑8.
84. Kawakami  T, Ibaraki  Y, Haraguchi  K, Odachi  H, Kawamura  H, Kubota  M, et al. The effectiveness of GaAlAs semiconductor laser treatment to decrease pain after irradiation. Higashi Nippon Shigaku Zasshi 1989;8:57‑62.
85. Clokie C, Bentley KC, Head TW. The effects of the helium neon laser on postsurgical discomfort: A pilot study. J Can Dent Assoc 1991;57:584‑6.
86. Fernando S, Hill CM, Walker R. A randomised double blind comparative study of low level laser therapy following surgical extraction of lower third molar teeth. Br J Oral Maxillofac Surg 1993;31:170‑2.
87. Roynesdal  AK, Bjornland  T, Barkvoll  P, Haanaes  HR. The effect of soft‑laser application on postoperative pain and swelling. A  double‑blind, crossover study. Int J Oral Maxillofac Surg 1993;22:242‑5.
88. Moustsen PA, Vinter N, Aas Andersen L, Kragstrup J. Laser treatment of sinusitis in general practice assessed by a doubleblind controlled study. Ugeskr Laeger 1991;153:2232‑4.
89. Kruchinina I, Feniksova LV, Rybalkin SV, Pekli FF. Therapeutic effect of helium‑neon laser on microcirculation of nasal mucosa in children with acute and chronic maxillary sinusitis as measured by conjunctival biomicroscopy. Vestn Otorinolaringol 1991;3:26‑30.
90. Kharsa MA, Kharsa A. Use of laser in controlling the growth of facial structures, –Laser‑Orthopedics. Orthod Cyberjournal : http://orthocj. com/2005/08/laser-controlling-growth-of-facial-structures-laserorthopedics/ [Last accessed on 5th April 2012].
91. McDonald F, Pitt Ford TR. Blood flow changes in permanent maxillary canines during retraction. Eur J Orthod 1994;16:1‑9.
92. Barwick  PJ, Ramsay  DS. Effect of brief intrusive force blood flow on human pulpal blood flow. Am J Orthod Dentofacial Orthop 1996;110:273‑9.
93. Yamaguchi  M, Fujita  S, Yoshida  T, Oikawa  K, Utsunomiya  T, Yamamoto H, et al. Low‑energy laser irradiation stimulates the tooth movement velocity via expression of M‑CSF and c‑fms. Orthod Waves 2007;66:139‑48.
94. Parker S. Laser regulation and safety in general dental practice. Br Dent J 2007;202:523‑32.